خاستگاه تئاتر درگیلان

خاستگاه تئاتر درگیلان

تئاتر

تاریخچه استان گیلان

رای تحقیق در مورد نمایش یک منطقه نیاز به شناخت موقعیت جغرافیایی و اکولوژی، پیشینه تاریخی به جا مانده از دوران باستان، ادبیات و زبان بومی‌و…است.
در گیلان نیز همانند سرزمین هایی که تمدن و کارکرد فرهنگی در آنها دیده شده افسانه ها، بازی ها، آیین‌ها و جشن هایی عامیانه و مخصوص و فولکلور وجود دارد که از رسوم و نیایش‌‌‌های گذشتگان تبدیل به شیوه‌‌‌های امروزی شده. از نمایش‌‌‌های بومی‌در گذشته می‌توان ((عروس گوله))را نام برد که در هر قسمت از مناطق گیلان با حفظ نشانه‌‌‌های نمایشی خود به گونه ای خاص اجرا می‌شد. که توسط اهالی هر منطقه از چهارشنبه سوری تا بیست و پنج فروردین انجام می‌گرفت. از دیگر رسوم و آیین‌‌‌های نمایشی ای که از گذشته به جا مانده و دارای عناصر نمایشی است((راه بچره))نام دارد.شخصی پوست گوسفند را به خود بسته و در نقش آهو بازی می‌کرد، فرد دیگر چوپان او بود و شعر می‌خواند بر سر در خانه‌ها با ساز و دهل می‌رفت و تخم مرغ و برنج به عنوان پیشکش یا به اصطلاح امروز دستمزد دریافت می‌کرد. از آیین‌‌‌های دیگر که ظرفیت نمایشی و تا چند دهه گذشته نیز در سیاهکل یکی از توابع لاهیجان اجرا می‌شد، ((کلاغ، سگ، لاشه))بود که در آن شخصیت‌ها در قالب حیوانات بر سر لاشه دعوا می‌کردند و باعث تفریح و خنده اهالی می‌شدند.علاوه بر این جشن‌‌‌های آیینی، از میان اسناد به جای مانده از پیشینه گیلان درقلمرو هنرهای نمایشی می‌توان از تذکره نصرآبادی یاد کرد که در آن ذکر گردیده که در دوره صفویه، گیلان شاهنامه خوانی داشته و می‌نویسد ((مقیمای زرکش: آن هم رشتی، در فن عروض آگاه ست.شعر قدما را خوب می‌فهمد.در ابتدا به کسب پدر خود که شاهنامه خوانی است، مشغول بوده، آخر الامر بنابر همت از آن کار دست کشید، به زر کشی مشغول است.))
بهرام بیضائی نیز در کتاب نمایش در ایران، اشاره به قصه گویان و خنیا گران تالش دارد ودر توصیف آنان می‌نویسد ((گورانی بژها و عاشق‌ها و عشق چی‌ها که دسته اول در کردستان، دسته دوم در آذربایجان و تالش واطراف ساوه و گاه دشت گرگان دسته سوم در دهات خراسان به کار قصه گویی و خنیا گری مشغول بودند…))
تعزیه و تعزیه خوانی، به دلیل حضور علویان در گیلان، باید سابقه نسبتاً طولانی داشته باشد ولی اسناد کافی درباره آن‌ها وجود ندارد. اما با توجه به تکایای زیادی که در گیلان وشهرهای اطراف آن وجود دارد و نیز مدفن علویان در مناطق مختلف نمایش تعزیه داری قدمت طولانی در این خطه است.
تاریخ تئاتر گیلان به بیش از یک صد سال میرسد و باید اقرار کرد که جمعیت ارامنه ساکن گیلان تاثیر به سزایی در شکوفایی هنر نمایش امروزی در گیلان داشته اند. ورود گروه‌‌‌های متعدد از ارامنه به گیلان و اجرای آثار نمایشی فراوان در این استان منشا پیدایش تئاتر در استان شد.با اینکه تئاتر گیلان قبل از 1300ه.ش شروع به فعالیت کرده است بر اساس مستندات شروع آن به طور جدی بین سال‌‌‌های 1300تا 1304 ه.ش بوده است.با توجه به اینکه گیلان محل گذر سیاحان برای رفتن به اروپا بود، نمایش هایی از سایر کشورها به ایران و اندیشه‌‌‌های سیاسی و اجتماعی خود را وارد می‌کردند. در این بین رشت و انزلی به علت موقعیت جغرافیایی و تردد افراد ایرانی و خارجی موقعیت بهتری را اجرای تئاتر داشتند.
اولین تالار نمایش در گیلان را «اودیس هوردانیان»ساخت.او برای یاد بود فرزندانش مدرس‌‌‌های بنا کرد که دارای سن تئاتر بود و تمامی‌هنرمندان گیلانی نمایش‌‌‌های خود رادر آنجا اجرا می‌کردند و تا سال 1317این تالار تنها تالار رشت بود. در زمان حکومت سپهدار تنکابنی مدرسه ای به نام مدرسه«مظفریه شریف»در سبزه میدان ساخته شد که آن هم دارای سالن نمایشی بود.
تئاتر رشت در بیش از یک قرن فعالیت هنری خود شاهد شکل گیری بیش از سی گروه نمایشی، جمعیت وکانون بوده است. مهم ترین آنها عبارتند از مجمع امید ترقی، آدمیت، جمعیت اخوت، مجمع سعادت نسوان، کانون ایران، جمعیت درخشان کانون آینه، تماشا خانه گیلان، تئاتر آزاد ایران، گروه نمایش گیلان، خورشید گیلان، آتوسا و…
اولین بازیگران زن در گیلان بانوان ارمنی بودند که تاثیر بسیار زیادی در پویایی تئاتر گیلان و حضور زنان گیلانی در تئاتر داشتند.هنرمندان این دوره از تاریخ تئاتر رشت؛ منیره آخوندی نیا(تسلیمی)، پری ابراهیمیان(برومند)، پروین تمجیدی مهستی زاده، ملکه رنجبر، فرح پور رسول(هوشمند)، دریا مج و …آقایان رییس زاده خسرو تسلیمی، جفرودی، مساوات، بردبار زرشکی، حبیب زاده، برومند، نوری…. بودند.
تئاتر در شهر هایی همچون رشت، انزلی، لاهیجان، لنگرود، فومن و ….از قبل پیروزی شکوهمند انقلاب اسلامی‌فعال بوده است.تئاتر در رشت به عنوان مرکز استان گیلان از آغاز شکل گیری تئاتر در گیلان تا سال 1357 بیشترین نمایش‌‌‌های اجرا شده در این استان را داشته است.
بندرانزلی نیز یکی دیگر از شهرهایی است که سهم به سزایی در اجرای آثار نمایشی داشته است. انجمن فرهیخته از قدیمی‌ترین گروه‌‌‌های انزلی بوده و نیز دسته محمدیه، هیات امید ترقی، مجمع ادبی پرورش از دیگر گروه‌ها در این شهر بوده اند.در دهه چهل گروه‌‌‌های تئاترانزلی نمایش‌‌‌های «افعی طلایی، خانم بازرس، زارع شیکاگو»را بر روی صحنه بردند.غلام پور اوغلی، محمد رضایی، انصاری، رنجبر، حبیب محمدی و اصغر کهن قنبریان از بازیگران این نمایش‌ها بودند.در دهه پنجاه انجمن ادبی و هنری آذرخش، نمایش شاه ماهی را که نوشته و کار محمد تقی بود اجرا کرد.
از دیگر شهرهای فعال در تئاتر گیلان شهر لاهیجان است.بیشتر آثاری که در رشت توسط ارامنه اجرا می‌شد در لاهیجان نیز به اجرا گذشته می‌شد. اولین سالن تئاتر در سال 1332توسط آقای حسن اسلام نظر افتتاح شد که بعدها مولن روژ نامیده شد و در آن آقایان سامی‌و حامی‌تحصنی به همراه خانم نینا نمایشنامه هایی را بیشتر جنبه کمدی واجتماعی داشت اجرا می‌کردند.همزمان با آن، سالن دیگر با نام تماشاخانه شهر در گوشه پارک ملی لاهیجان ساخته شد و در آن نمایشنامه هایی که بیشتر جنبه ملی و میهنی داشت به روی صحنه می‌رفت. از جمله این نمایش ها، سرباز وطن و پرچم بود که توسط چند تن از فرهنگیان با سابقه شهر لاهیجان از جمله آقایان جلال انصاری، حریالچی، محمد صدر ممتاز، کمال پیرو سجاد محمد حسن دیلمی، مهدی فخر، نادر اقبالی، زرشکی، نادر شهریزاد، معصومی، پویا بر روی صحنه رفت. البته در همین سالها نمایشنامه عاقبت جهالت، خروج مختار، اضمحلال خانواده با بازی آقایان نیک گوهر کمال پیرو سجاد و با همکاری آقای مخمر که کار گریم را بر عهده داشت بر روی صحنه رفت.
از سال 1340اکثر نمایش‌‌‌های کمدی در لاهیجان توسط دانش آموزان در دبیرستان‌‌‌های عبدالرزاق لاهیجی و ایرانشهر(عفاف فعلی)بر روی صحنه مدارس اجرا می‌شد که از آنها می‌توان ((تابلو))، ((گناه سبز))، ((باغستان زیتون))و …. را نام برد.
اولین گروه تئاتری در شهر لاهیجان با نام انجمن ادبی و تئاتری همت فعالیت می‌کرد که بعدها گروه وارش و گیل در این شهر شکل گرفت.
تئاتر فومن از سال 1320 در تالاری که اکنون محل شهربانی جدید است توسط آقایان اقدام دوست و نیک دل شکل گرفت. گروه تئاتر ریما در سال 1349 و گروه آرش 1351 از گروه‌‌‌های فعال در فومن بودند. در سال 1344 آموزش و پرورش تالار نمایشی را در این شهر بنا نمود و باعث فعالیت بسیاری از هنرمندان شد.
تئاتر صومعه سرا در دهه 30 حرکت خود را آغاز کرد.اولین نمایش با عنوان «پشتیبان»در دبیرستان شمسی اجرا شد.
مهدی تجلی پور، احمد سیگارچی، ابراهیم رهبر، رئوفی نیا، رحیم زاده و…. نمایش هایی را به روی صحنه بردند. از دیگر فعالیت‌‌‌های مهم اجرای چند میان پرده توسط بانوی هنر ایران «مهین دیهیم» در این شهر و نیز اجرای نمایش انیس مار به زبان محلی توسط زنان این شهر را می‌توان ذکر کرد.
از دیگر شهرهای فعال در عرصه تئاتر باید از لنگرود نام برد. از بانیان هنر نمایش این شهر داود اسماعیلی جوادی بود که در سال 1343ژاندارک را اجرا کرد و تا سال 1350 تعداد زیادی نمایش توسط ایشان کارشد. آقایان کحالی مقدم و سید حسینی نیز از کارگردان‌‌‌های پیش از انقلاب هستند. اکنون دو گروه نمایشی در این شهر فعالیت می‌کنند.گیلان از استان‌‌‌های فعال در عرصه نمایش کشور است. وجود نیروهای متخصص و با تجربه و جوانان علاقه مند این استان را از مراکز فعال تئاتر کشور معرفی کرده است.

منبع:سایت استقرار