شال و گلیم بافی در تالش

شال و گلیم بافی در تالش

هنرهای سنتی بومی‌منطقه تالش برخواسته از ذوق و سلیقه ذهنی و نمایانگر اعتقادات و باورهای پاک و زلال مردمان ساده و صمیمی‌این دیار است که در قالب صنایع دستی، موسیقی، آیینهای قومی‌جلوه می‌نماید. این هنرها با اینکه جزیی از زندگی مردم بوده اما گذر زمان آنرا با رکودی اجباری مواجه کرده است که برخی از این هنرها را فقط در گنجینه خاطرات و سینه هنرمندان قدیمی‌تالش میتوان یافت.
با توجه به آثار به دست آمده از مقابر باستانی و آثار به یادگار مانده از نیاکان ماقبل تاریخ این قوم بزرگ، آنها از ابتدای تاریخ حیات خویش همواره به خلق آثاری که برای گذراندن زندگی آنان مفید بوده، مبادرت ورزیده اند.
به گفته اهالی منطقه، در حدود سی سال پیش حصیر بافی و نمد مالی و همچنین بافت جاجیم‌‌‌های سنتی در بخشهایی از این منطقه رواج داشته که متاسفانه در حال حاضر به کلی منسوخ شده است.
تاریخ دقیق شروع بافت گلیم در تالش مشخص نیست چراکه آنها دائما با ترکها در داد و ستد بودند و به جای برنج و چای که به آنها می‌دادند در عوض گلیم و مفرش میگرفتند و رفته رفته این دست بافته‌ها در زندگی مردمان تالش جای گرفت. در سالهای اخیر بافت انواع گلیم در تالش رواج یافته است.

شال بافی
سابقه تاریخی شالبافی:

از آنجا که تالشان در گذشته مردمی‌کوچ نشین بوده اند، بیشترین نیازشان را خود تهیه می‌کردند.بافت شال نیز یکی از نیاز‌‌‌های آنها بوده است چرا که زندگی شبانی و عشایری آنها در فصلهای سرد سال ایجاب می‌کرد که از پشم گوسفندان خود، برای تهیه پوشاک و…استفاده نمایند.آنها برای بیشتر نیاز‌‌‌های خود از پشم استفاده می‌کرده اند، حتی طناب‌‌‌های تالشیان نیز از جنس پشم بوده است.

تعریف شال:

بافته ضخیم ازجنس پشم است که بصورت پارچه، با دستگاه بافته می‌شود. شال یکی از بهترین پوششها در مقابل سرما و از نیازهای ضروری چوپانان و عشایر ییلاقات است.شال یا همان “چوخا” علاوه بر اینکه لباس ملی تالشان محسوب می‌گردد، لباس اصلی شبانان و دامداران نیز می‌باشد.

مواد اولیه شال بافی:

مواد اولیه شال بافی فقط پشم است. بیشتر پشم مورد مصرف در شال از پشم گوسفندان محلی است و کمتر خریداری می‌شود،چون اکثر بافندگان شال افرادی هستند که خود گله دارنیستند.تار و پود شال که بصورت پارچه بافته می‌شود از پشم است و پنبه یا مواد دیگر در آن استفاده نمی‌شود مگر در بافت سیاه چادر که مقداری موی بز به آن اضافه می‌کنند.

ابزار وسایل و روش ساخت ابزار:

دوک: برای ریسیدن نخ پشم بکار می‌رود. دوک از جنس چوب، سبک و در اندازه‌‌‌های 30-40 سانتی متر می‌باشد که قابل جابجایی است.
شانه یا “شونه سر خود”: برای حلاجی پشم بکار می‌رود. این وسیله به شکل شانه ای با دندانه‌‌‌های فلزی به طول 15 الی 20 سانتی متر است که به شکل عمودی بر روی یک پایه چوبی یا فلزی افقی سوار است.
چرخ: از یک دوک و یک چرخ و تسمه گرداننده چرخ تشکیل شده است و برلی ریسیدن نخ پشم بکار می‌رود.در اصطلاح به چرخ” جهره” می‌گویند.
دفه: شانه ای فلزی یا چوبی نسبتا سنگین که بعد از رد کردن هر پود آن را با دفه می‌کوبند تا پودها بطور مرتب بر روی هم قرار گیرند.
دستگاه شال بافی: این دستگاه چوبی است و شامل دو ردیف نورد و دو پدال می‌باشد که در داخل گودال کنده شده قرار می‌گیرد دستگاه شال بافی هم اکنون بیشتر در روستاهای ” آرده” تالشدولاب، پره سر و مناطق کوهستانی به تعداد بسیار محدود وجود دارد که مناطق اطراف را پوشش می‌دهد.
ماکو: یک تخته چوب سبک که در یک سر آن سوراخی برای در گیر کردن پود تعبیه شده و برای عبور دادن نخ یا همان پود از میان دو ردیف تار بکار می‌رود.

شیوه ساخت و تهیه کار:

روش تهیه شال بدین صورت است که ابتدا پشم لازم را از پشم گوسفندان انتخاب و تهیه می‌کنند که خودرنگ می‌باشند (سفید، شیری، قهوه ای، سیاه)
در این انتخاب‌ها سعی می‌گردد تا الیاف نرم و بلند مورد استفاده قرار گیرد. سپس پشم را شسته و خشک می‌کنند و پس از حلاجی بوسیله شانه، آنرا بصورت نخ می‌ریسند. برای رسیدن نخ شال از دوک دستی یا چرخ مخصوص که در اصطلاح محلی به آن (جهره) می‌گویند استفاده می‌کنند. این کار تماماً توسط دختران و زنان انجام می‌گیرد.سرانجام نخهای بدست آمده را که در اصطلاح تالشی «رشته پو» یا پشم رشته شده نامیده می‌شود را به شکل گلوله‌‌‌های نخی در می‌آورند و این نخ آماده بافتن شال یا جوراب می‌باشد
دستگاه شال بافی شامل دو ردیف نورد بوده و دارای دو پدال نیز می‌باشد که در داخل گودال کنده شده قرار می‌گیرد و دراین حالت بافنده روی زمین می‌نشیند و ماکو را از بین نخهای کشیده شده عبور می‌دهد و با فشار پدال ردیف نورد را تعویض می‌کند و دوباره عمل بالا را تکرار می‌نمایند و با «دَفِه» یا «شانه سرخورد» ردیف‌‌‌های بافته شده را با ضربه محکم می‌کند. عرض شال معمولاً حدود 40 سانتی متر است که بصورت پارچه ای بافته
می‌شود و سپس آن را از عرض به هم دوخته و با آب صابون پا می‌زنند تا بصورت کر کدار و پارچه ای زمخت درآید و شبکه‌‌‌های آن گرفته شود. در این حالت امکان نفوذ برف و بوران در این پارچه بسیار کم است. شال مهمترین و بلکه اساسی ترین پوشش شبانان در سرما و کولاک فراوان کوهستان‌‌‌های سرزمین تالش است.

نقش و رنگ:

نژاد گوسفندان منطقه تالش با نژاد ترکی تفاوت عمده دارد که البته شرایط آب و هوایی هم در آن بی تاثیر نیست.به همین خاطر جنس پشم گوسفندان تالش تمیزتر وسفید تر از سایر مناطق است.رنگ این پشم‌ها سفید، عاجی و سیاه است.در تالش شال نقش خاصی ندارد و کاملا یکدست سیاه یا سفید است.

انواع محصولات شال:

خود شال بصورت پارچه ضخیم است که از آن محصولات دیگری تهیه می‌کنند.

1- چوخا یا کت و شلوار پشمی:

بیشتر کوهپایه نشینان تالش در فصل زمستان از این لباس پشمی‌استفاده می‌کنند مخصوصا چوپانان که با گله می‌روند علاوه بر پوشیدن این لباس شولا نیز ازروی آن می‌اندازند.جنس شولا نیز از شال است.

2- سیاه چادر:

همانند شال است که باموی بز نیز بافته می‌شود ابعاد آن بزرگتر است و بصورت دو لایه بر روی خانه‌‌‌های موقتی که از چوب درست می‌کنند می‌اندازند تا مانع نفوذ نور و سرما بداخل منازل موقتی آنها که در محل پوری یا آوولا نامیده میشود گردد.معمولا سیاه چادرها به خاطر جلوگیری از نفوذ آب از موی بز بافته می‌شود. این چادر‌ها به خاطر جنسیت(موی بز) انعطاف کمتری دارد. درحالیکه شال همیشه از پشم بافته می‌شود و از انعطاف بیشتری بر خوردار است.

3- شرف یا شال گردن:

همان شال گردن معمولی است با این تفاوت که جنس آن کاملاً از پشم مرغوب است که توسط زنان و دختران تالش بافته می‌شود.

4- شال کمر:

نوعی روسری بزرگ که زنان تالشی به هنگام کار در مزارع برنج آنرا به کمر می‌بندند.

منبع:handicraft136.parsiblog.com